استاندارد ملی ایران: آمینوپلاستها – ظروف غذاخوری – ویژگیها و روشهای آزمون
INSO 612:2025 – تجدیدنظر سوم
پیشگفتار
این استاندارد به استناد قانون تقویت و توسعه نظام استاندارد، مادهٔ 1 بند 9 مصوب 1554/11/12 منتشر میشود.
استانداردهای ملی ایران براساس استاندارد ملی ایران و روش اجرایی تدوین استانداردهای ملی تدوین میشوند. برای حفظ همگامی و هماهنگی با تحولات و پیشرفتهای ملی و جهانی در زمینهٔ صنایع، علوم، فناوری و خدمات، استانداردهای ملی در صورت لزوم تجدیدنظر یا اصلاح و/یا تصحیح منتشر میشود.
این استاندارد در جلسۀ شمارهٔ 145 مورخ /12/19/1515 کارگروه ملی تصویب استانداردهای صنایع پلیمر تصویب شده است.
این استاندارد، استاندارد ملی زیر را باطل میکند و جایگزین آن میشود:
– استاندارد ملی ایران: 412 سال 1594 ظروف غذاخوری مالمین – ویژگیها و روشهای آزمون
مقدمه
ظروف مالمین با کیفیت، بیش از %59 وزنی رزین مالمینفرمالدئید در فرمولبندی خود دارند. ظروفی که تحت فشار، دما و زمان مناسب بهخوبی پخت میشوند، سمیت کمی دارند و مناسب برای کاربرد بهعنوان ظروف در تماس با غذا در نظر گرفته میشوند.
همچنین هرگونه افزودنی باید توسط تولیدکنندگان مجاز در مواد اولیه فرمولبندی شود و افزودن آنها بهصورت جداگانه در حین فرایند تولید علاوه بر احتمال ایجاد عیوب ظاهری، ترکیبات مضر بیشتری را به مواد غذایی وارد میکند.
اورهفرمالدئید و مالمینفرمالدئید هر دو از پلیمرهای آمینوپالست هستند. تفاوت اصلی در ساختار شیمیایی این ترکیبات است و به همین دلیل رفتار مهاجرت متفاوتی در تماس با مواد غذایی دارند. بهکارگیری اورهفرمالدئید بهعنوان جایگزین یا در ترکیب با مالمینفرمالدئید، ریسک ایمنی را برای مصرفکننده بالا میبرد. ظروف تولیدشده از رزین اورهفرمالدئید قابلیت انتشار فرمالدئید بیشتری دارند و مقاومت شیمیایی آنها در دماهای بالا نسبت به رزینهای مالمینفرمالدئید کمتر است؛ بنابراین برای کاربردهای غذاهای داغ و اسیدی مناسب نیستند و در محیطهای مرطوب مقاومت کمتری دارند.
1 هدف و دامنهٔ کاربرد
این استاندارد، ویژگیها، روشهای آزمون، نمونهبرداری، بستهبندی و نشانهگذاری ظروف غذاخوری ساختهشده از آمیزه قالبگیری آمینوپالست را ارائه میدهد.
این استاندارد برای ظروف آمینوپالست غیرغذاخوری مانند طرحهای معمول سینی چای نشانهگذاریشده با عبارت «ناایمن برای کاربرد در تماس با غذا» (مدخل اصطلاحی 2-5) کاربرد ندارد.
2 مراجع الزامی
مراجع زیر مدارکی هستند که در متن این استاندارد به کلی یا بخشی از محتوای آنها بهصورت الزامآور ارجاع داده شده است؛ بنابراین محتوای ارجاع دادهشده جزئی از الزامات این استاندارد محسوب میشود. در خصوص مراجع دارای تاریخ، فقط همان ویراست کاربرد دارد. درخصوص مراجع بدون تاریخ، آخرین ویراست آن مرجع (شامل هرگونه اصلاحیه/تصحیحنامه) کاربرد دارد.
- استاندارد ملی ایران 11955: آمینوپالستها – آمیزههای پودری قالبگیری برای ظروف غذاخوری – ویژگیها و روشهای آزمون
- ISO 3451-1, Plastics – Determination of ash – Part 1: General methods
- ISO 3696, Water for analytical laboratory use – Specification and test methods
- ISO 4614, Plastics – Melamine-formaldehyde mouldings – Determination of extractable formaldehyde
- ISO 24153, Random sampling and randomization procedures
- ISO/IEC 17025, General requirements for the competence of testing and calibration laboratories
- EN 71-3, Safety of toys – Part 3 : Migration of certain elements
- BS EN 1186-1, Materials and Articles in contact with foodstuffs-plastics – part1: Guide to the selection of conditions and test methods for overall migration
- BS EN 1186-9, Materials and articles in contact with foodstuffs – Plastics – Part 9: Test methods for overall migration into aqueous food simulants by article filling
- BS EN 13130-1, Materials and articles in contact with foodstuffs – Plastics substances subject to limitation, Part1: Guide to test methods for the specific migration of substances from plastics to foods and food stimulants and the determination of substances in plastics and the selection of conditions of exposure to food simulants
3 اصطلاحات و تعاریف
در این استاندارد اصطلاحات و تعاریف زیر بهکار میرود:
- رزین آمینوپالست (aminoplast resin): رزینهایی سنتزی که از واکنش آمینهایی مانند اوره، مالمین یا آمیدها با آلدئیدها مانند فرمالدئید بهدست میآیند. رزین اورهفرمالدئید (UF) و رزین مالمینفرمالدئید (MF) مهمترین نوع تجاری این پلیمرها هستند.
- ظرف غذاخوری مالمین (melamine tableware): ظرف قالبگیری شده از آمیزه پودری حاوی رزین مالمینفرمالدئید، آلفا سلولز، رنگدانهها و مواد افزودنی مجاز که در تماس با مواد غذایی و آشیدنی قرار میگیرند.
نکته 1 مدخل: این ظروف برای سرو غذا استفاده میشوند و شامل انواعی مانند سینی سرو غذا، دیس، بشقابها، ظروف گود، کاسههای سالاد، لیوان و اقلامی مانند قاشق و چنگال هستند.
نکته 2 مدخل: این ظروف ممکن است تخت، گود، ساده یا طرحدار، سفید یا رنگی (غیر سفید) باشند.
نکته 3 مدخل: طرحهای معمول سینی چای درصورتیکه بهطور مشخص با عبارت «ناایمن برای کاربرد در تماس با غذا» نشانهگذاری شوند، ظروف غذاخوری محسوب نمیشوند. - لعاب سطحی (surface glaze): لایهای از رزین مالمینفرمالدئید بدون هرگونه افزودنی یا پُرکننده که روی سطح در تماس با غذا اعمال میشود و ظاهری صاف و غیرمتخلخل و معمولاً براق دارد. (نکته: ممکن است مات یا نیمهمات نیز طراحی شود.)
- لبه لبریز (overflow): بالاترین سطحی از ظرف که مایع بدون سرریز شدن در داخل ظرف قرار میگیرد.
- طرح گل / کاغذ گل (flower pattern): تصویر یا نقشی که پس از چاپ روی کاغذ مخصوص، پوششدهی با رزین مالمینفرمالدئید و خشک کردن برای استفاده در تزئین، پیش از مرحله پخت نهایی، روی سطح ظرف قرار میگیرد.
- سطح مرجع (reference surface area): سطحی که در استفاده معمول در تماس با مواد غذایی قرار میگیرد.
- مشابه غذایی (food simulant): موادی که بهجای مواد غذایی برای اندازهگیری میزان مهاجرت اجزای قابلانتقال از ظروف به درون محتوا بهکار میروند.
- آزمایشگاه آزمون (testing laboratory): آزمایشگاهی که اندازهگیریها، آزمونها یا تعیین مشخصههای عملکرد مواد و محصولات را انجام میدهد. (عملکرد آزمایشگاه در سطح مرجع و/یا مطابق با استاندارد 17025 ISO/IEC در نظر گرفته میشود.)
- آزمون کنترلی (control test): آزمونی که برای اثبات انطباق فرمولبندی یا محصولات با الزامات دادهشده در استاندارد مربوط انجام میشود. این آزمون توسط آزمایشگاه آزمون و به نیابت از نهاد بازرسی یا نهاد گواهیکننده حداقل هر سال یکبار انجام میشود.
4 الزامات مواد
ظروف غذاخوری آمینوپالست مجاز، ظروف غذاخوری مالمین هستند. آمیزه پودری مورد مصرف در ساخت ظروف مالمین، شامل رزین مالمینفرمالدئید، آلفا سلولز، رنگدانهها و مواد افزودنی مجاز باید مطابق با استاندارد ملی ایران 11955 انتخاب شوند.
کاربرد سایر رزینهای آمینوپالست مانند اورهفرمالدئید در فرمولبندی مواد ظروف غذاخوری، باتوجه به داشتن رفتار مهاجرت متفاوت نسبت به رزین مالمینفرمالدئید، میتواند در شرایط کاربرد معمول، مواد مضر بیشتری به مواد غذایی وارد کند. در پیوست «الف» روشهای شناسایی رزین مالمینفرمالدئید در این ظروف ارائه شده است.
ازآنجاکه افزودن هرگونه افزودنی در حین تولید ظروف مالمین علاوه بر احتمال ایجاد عیوب ظاهری، ترکیبات مضر بیشتری را به مواد غذایی وارد میکند؛ تمامی افزودنیها شامل آلفا سلولز، رنگدانهها و مواد افزودنی مجاز باید در مواد اولیه فرمولبندی شده باشد و افزودن آنها بهصورت جداگانه در حین فرایند تولید ظرف مجاز نیست.
5 ویژگیها
ویژگیهای ظروف غذاخوری مالمین هنگامیکه مطابق با آزمونهای بند 9 این استاندارد آزمون میشوند باید مطابق با جدول 1 باشند.
ضخامت ظرف باید بهگونهای باشد که ویژگیهای تعریفشده در جدول 1 را برآورده کند؛ این مقدار میتواند بسته به شکل هندسی ظرف، نوع کاربرد و فناوری تولید مورداستفاده تغییر یابد؛ مشروط بر آنکه الزامات این استاندارد بهطور کامل برآورده شوند.
در پیوست «ث»، حداقل ضخامت توصیهشده برای دستیابی به ویژگیها مطابق این استاندارد ارائه شده است.
جدول 1: ویژگیهای ظروف غذاخوری مالمین
| ردیف | ویژگیها | الزامات آزمون | زیربند روش آزمون |
|---|---|---|---|
| 1 | شناسایی مواد | مالمینفرمالدئید | 1-2-9 الف |
| 2 | درصد خاکستر | ≥ %9 | 2-2-9 |
| 3 | بررسی وضعیت ظاهری | بدون آثار: فرورفتگی فشاری، پوستهشدن، رگههای مربوط به زود سخت شدن جریان مواد، قسمتهای ذوب نشده، مواد خارجی، تیز بودن لبهها، تاب داشتن، … | 1-5-9 |
| 4 | مقاومت به حرارت خشک | بدون ترکخوردگی، بدون رنگپریدگی مشهود | 2-5-9 |
| 5 | مقاومت به حرارت مرطوب | بدون ترکخوردگی، بدون کاهش براقیّت، بدون نرمشدگی | 5-5-9 |
| 6 | مقاومت به حرارت پایین | بدون نقص و/یا ترکخوردگی یا شکستگی | 5-5-9 |
| 7 | تاب برداشتن | ≤ 1.5 mm | 9-5-9 |
| 8 | مهاجرت فرمالدئید آزاد (استیکاسید-آب-اتانول) | ≤ 5 ppm | 5-5-9 |
| 9 | مهاجرت کل (استیکاسید) | ≤ 41 mg/kg | 5-5-9 |
| 10 | مهاجرت فلزات سنگین (پ) (استیکاسید) | مطابق جدول 5 | 9-5-9 |
| 11 | مقاومت به سولفوریک اسید جوشان | بدون پوسته، حباب یا سفیدشدگی | 1-9-9 |
| 12 | بررسی پخت | بدون لکه رنگی بهجز موارد محدود در نواحی سنگزنی | 2-9-9 |
توضیحات: الف) بهصورت آزمون کنترلی روی محصول در آزمایشگاه آزمون انجام میشود. ب) این آزمون برای اقلامی مانند قاشق، چنگال، کفگیر، ملاقه کاربرد ندارد. پ) این آزمون بهصورت کنترلی و تنها روی نمونههای رنگی و نمونههای دارای طرح گل در سطح مرجع ظرف انجام میشود.
6 نمونه برداری
1- نمونهها باید بهصورت تصادفی مطابق با استاندارد 24153 ISO از هر نوع محصول حداقل 19 قطعه در شکل، اندازه، رنگ و طرح یکسان انتخاب شوند.
2- طرح نمونهبرداری باید بهگونهای باشد که تنوع تولید شامل شکل، اندازه، رنگ و طرح واحد تولیدی را در دورههای نمونهبرداری در برگیرد.
3- نمونهبرداری ممکن است از محمولههای گمرکی انجام شود، در این صورت لازم است مطابق با گروهبندی تنوع ظروف در محموله، مطابق با زیربند 1-4 از هر گروه، نمونهها بهصورت تصادفی انتخاب شود. درصورت کافی بودن تعداد ظروف هر گروه، حداقل 19 عدد از هر نوع ظرف برای انجام آزمونها برداشته شوند. در مواردی که تعداد ظروف کمتر از این مقدار باشد، تمام اقلام آن گروه بهعنوان نمونه در نظر گرفته میشوند.
7 روشهای آزمون
7.1 کلیات
شرایط محیطی آزمایشگاه در هنگام انجام آزمونها باید دمای C° (±2 25) و رطوبت نسبی % (±9 91) باشد.
7.2 آزمون مواد
7.2.1 شناسایی مواد
رزین مورداستفاده در تهیه ظروف مالمین را با استفاده از روشهای شناسایی معمول شامل یک یا ترکیبی از روشهای مندرج در پیوست «الف» شناسایی کنید.
7.2.2 اندازه گیری درصد خاکستر
وسایل: بوته مناسب (سیلیس، چینی، سرامیک یا کوارتز) با درپوش، کوره مافلی با قابلیت ثابت نگهداشتن دما در محدوده C° (±29 411)، ترازوی آزمایشگاهی با دقت g 0.01.
روش اجرا: درصد خاکستر نمونه باید مطابق با روش A از استاندارد 3451-1 ISO انجام شود. برای این منظور میزان 9 تا 11 گرم نمونهٔ خردشده از ظروف در یک کوره در دمای C° 411 به مدت 5 ساعت قرار میگیرد، میزان خاکستر باقیمانده باید با ویژگیهای مندرج در جدول 1 مطابقت داشته باشد.
7.3 آزمون های فیزیکی و مکانیکی
7.3.1 آزمون بررسی وضعیت ظاهری
در این آزمون وجود یا عدم وجود نواقص مانند فرورفتگیهای فشاری، رگههای مربوط به زود سختشدن جریان مواد، قسمتهای ذوبنشده، مواد خارجی، تیز بودن لبهها، تاب داشتن، قرینه نبودن ظرفهای دارای شکل منظم، تاول در سطوح ظرف، توزیع غیر یکنواخت مواد در کل ظرف، تنظیمنبودن تزئین ظرف و همچنین وضعیت ظاهری لعاب سطحی (گلیزر) در نمونهها را بهصورت چشمی بهدقت بررسی کنید.
7.3.2 آزمون مقاومت به حرارت خشک
وسایل: آون با قابلیت ثابت نگهداشتن دما در محدوده C° (±2 99).
روش اجرا: این آزمون باید روی ظروف آزموننشده انجام شود. نمونه ظرف تحت آزمون را به مدت 4 ساعت در یک آون با دمای C° (±2 99) قرار دهید، بعد از این مدت نمونهها را خارج و پس از نگهداری به مدت حداقل 24 ساعت در دمای استاندارد آزمایشگاهی، بهمنظور رسیدن به دمای محیط، سطح نمونهها را از نظر وجود هرگونه نقص و/یا ترکخوردگی و هرگونه تغییر نسبت به نمونه شاهد بهدقت بررسی کنید.
7.3.3 آزمون مقاومت به حرارت مرطوب
وسایل: ظرف فلزی با گنجایش مناسب، شعله گاز.
روش اجرا: این آزمون باید روی ظروف آزموننشده انجام شود. نمونه ظروف مالمین را به مدت 51 دقیقه در آب جوش قرار دهید، سپس نمونهها را خارج کرده و به مدت 1 ساعت در دمای محیط قرار دهید، این چرخه را سه مرتبه دیگر تکرار کنید، پس از 5 چرخه، نمونهها را به مدت حداقل 24 ساعت در دمای استاندارد آزمایشگاهی تثبیت کنید؛ سپس نمونهها را با آب لولهکشی شسته و با پارچه نرم خشک کنید و تمام سطوح را بهصورت چشمی از نظر وجود هرگونه نقص و/یا ترکخوردگی، کاهش براقیّت، نرمشدن و هرگونه تغییر نسبت به نمونه شاهد بررسی کنید.
نکته: نقص و/یا ترکخوردگی، کاهش براقیّت یا نرمشدن میتواند در حین آزمون نیز مشاهده شود؛ در این صورت نمونه مردود و نیازی به ادامه مراحل آزمون نیست.
نکته: دمای معمول برای جوش آب در محدوده C° (54 تا 111) در نظر گرفته میشود؛ با توجه به تغییر دمای جوش آب در ارتفاعات و فشار اتمسفری متفاوت، در گزارش آزمون دمای واقعی جوش در محل انجام آزمون ذکر شود.
7.3.4 آزمون مقاومت به حرارت پایین
وسایل: محفظه با قابلیت ثابت نگهداشتن دما در محدوده C° 0 تا C° -9.
روش اجرا: نمونه ظروف را به مدت 24 ساعت در محفظه با دمای ثابت بین C° 0 تا C° -9 قرار دهید، بعد از این مدت نمونهها را خارج کرده و از نظر وجود هرگونه نقص و/یا ترکخوردگی یا شکستگی و هرگونه تغییر نسبت به نمونه شاهد بهدقت بررسی کنید.
7.3.5 آزمون تاب برداشتن
وسایل: سیستم اندازهگیری mm 0.5.
روش اجرا: این آزمون روی ظروف آزموننشده و همچنین ظروفی که تحت آزمونهای دیگر قرار گرفتهاند انجام میشود. نمونه را بهحالتی که معمول استفاده قرار میگیرد روی سطح صاف گذاشته و با انگشت بر مرکز کف ظرف فشار وارد کنید، سپس با وسیله اندازهگیری mm 0.5 فاصله ایجادشده ناشی از تاببرداشتن را در نقاط مختلف تماس پایه ظرف با سطح صاف میز بررسی کنید. آزمون را در حالت معکوس (ظرف قرار گرفته از لبه روی میز) نیز انجام دهید.
توجه: این آزمون برای اقلامی مانند قاشق، چنگال، کفگیر و ملاقه کاربرد ندارد.
7.4 آزمون های شیمیایی
7.4.1 مواد و واکنشگرها
مشابههای غذایی باید دارای مشخصات زیر باشند:
– آب مقطر با درجهٔ آزمایشگاهی مطابق با ISO 3696
– استیک اسید %5 وزنی در محلول آبی: 51 g اسید گلاسیال را با آب مقطر رقیق کرده حجم آن را به 1 L برسانید.
– اتانول %10 وزنی: 111 g اتانول %54 در 1 L آب مقطر.
7.4.2 کلیات
نمونههایی که در آزمونهای مهاجرت بررسی میشوند باید تمیز و بدون آلودگی سطحی باشند؛ برای این منظور پیش از انجام آزمون غبار یا آلودگی روی ظروف را با آب لولهکشی بشویید و سپس با یک پارچه بدون پرز خشک کنید.
از آنجا که روش تهیه محلول استخراجی در آزمونهای مهاجرت باید بهگونهای باشد که تنها بخشهایی از نمونه که انتظار میرود در تماس با ماده غذایی باشند در تماس با مشابه غذایی قرار گیرند، آزمونهای مهاجرت خاص و آزمون مهاجرت کل نمونههای ظرف مالمین مطابق با شرایط مشخص در استانداردهای مرجع مرتبط، با روش پرکردن تکسطحی سطح مرجع و در مورد اقلامی مانند قاشق و چنگال با روش غوطهوری کامل تمام سطوح در تماس با غذا انجام میشود.
از آنجا که قسمتهای بریدهشده ظرف آزمون مهاجرت را دچار حساسیت میکند و نتایج بالای غیرواقعی مهاجرت ایجاد میکند، از تهیه نمونههای بریده یا خردشده از نمونه ظرف در این آزمونها باید اجتناب شود.
7.4.3 میزان مهاجرت فرمالدئید آزاد
این آزمون باید روی ظروفی که تحت هیچ آزمونی قرار نگرفتهاند انجام شود. میزان مهاجرت فرمالدئید آزاد در نمونه ظرف مالمین را با روش جذبسنجی مطابق ISO 4614 تعیین کنید. روش دستگاهی معرفیشده در ISO 4614 اسپکتروفوتومتری است. تجهیزات فتومتری که قابلیت اندازهگیری در طول موجهای مشخص شده در ISO 4614 در محدودهٔ نور مرئی را داشته باشند میتوانند بهعنوان جایگزین استفاده شوند.
اگر مقدار مهاجرت فرمالدئید در محلول استخراجی حاصل از مشابه غذایی استیکاسید کمتر از 90% حد مجاز مهاجرت باشد، آزمون با سایر مشابههای غذایی ضرورت ندارد.
7.4.4 مهاجرت کل
این آزمون باید روی ظروفی که تحت هیچ آزمونی قرار نگرفتهاند انجام شود. در این آزمون جرم مواد منتقلشده به مشابه غذایی استیکاسید مطابق با استانداردهای 1186-1 EN BS و 1186-9 EN BS و با استفاده از روش استفاده مکرر سه مرتبه روی یک نمونه ظرف و هر بار با یک مشابه غذایی تازه انجام میشود.
نکته: در روش استفاده مکرر، سه آزمون مهاجرت متوالی روی ظرف با استفاده از مشابه غذایی در نظر گرفته میشود و از آخرین آزمون با بالاترین میزان مهاجرت در بررسی انطباق استفاده میشود. اگر مقدار مهاجرت در اولین آزمون کمتر از 90% حد مجاز باشد، آزمونهای بعدی ضرورت ندارد.
برای تهیه محلول استخراجی از نمونهها، هر مرتبه سطح مرجع ظرف مالمین تحت بررسی را با مشابه غذایی پر کنید (برای اقلامی مانند قاشق و چنگال در حجم مشخصی غوطهور کنید) و بهوسیلهٔ یک پوشش شیشهای بیاثر پوشانیده و بهطور کامل درزبندی کنید، سپس به مدت 2 ساعت در آون با دمای ثابت C° (±2 91) قرار دهید. پس از این مدت میزان مهاجرت کل مطابق با روش تبخیر در استاندارد 1186-9 EN BS و معادلهٔ زیر از محاسبه جرم باقیمانده خشک محلول استخراجی بر مساحت سطح مرجع حاصل میشود:
M = (ma – mb) / S
که در آن:
M = مهاجرت کل به درون مشابه غذایی بر حسب mg/kg مشابه غذایی در تماس با مساحت سطح مرجع نمونه ظرف مالمین؛
ma = جرم باقیمانده خشک محلول استخراجی بعد از تبخیر مشابه غذایی (g);
mb = جرم باقیمانده خشک مشابه غذایی شاهد معادل حجمی که در ظرف پر شده است (g);
S = مساحت سطح مرجع ظرف که در تماس با مشابه غذایی قرار میگیرد بر حسب dm².
7.4.5 آزمون مهاجرت فلزات سنگین
این آزمون باید روی ظروفی که تحت هیچ آزمونی قرار نگرفتهاند و فقط برای نمونههای رنگی (غیر سفید) و/یا نمونههای دارای طرح گل در سطح مرجع ظرف انجام شود.
در این استاندارد، غلظت عناصر (سرب، کادمیم، جیوه، آرسنیک و آنتیموان) مهاجرت شده در مشابه غذایی استیکاسید بر حسب mg/kg مطابق با روش تجزیهای ارائه شده در استاندارد EN 71-3 اندازهگیری میشود.
روش دستگاهی معرفیشده در EN 71-3 طیفسنجی جرمی پلاسمای جفتشدهٔ القایی (ICP/MS) است؛ همچنین مطابق این استاندارد روش جذب اتمی AAS درصورتیکه حد تشخیص روش برای عناصر جدول 5 کافی باشد، بهعنوان روش جایگزین استفاده میشود. در مواقع اختلاف نظر نتایج بهدستآمده با استفاده از ICP/MS باید در نظر گرفته شود.
برای تهیه محلول استخراجی مطابق با EN 13130-1 سطح مرجع ظرف مالمین را با مشابه غذایی استیکاسید %5 پر کنید (برای اقلامی مانند قاشق و چنگال در حجم مشخصی غوطهور کنید) و بهوسیلهٔ پوشش شیشهای بیاثر کاملاً درزبندی شده به مدت 2 ساعت در آون با دمای C° (±2 91) قرار دهید.
جدول 3: حدود مجاز مهاجرت فلزات سنگین از ظروف در تماس با غذا
| عناصر | بیشینه مجاز (mg/kg) |
|---|---|
| سرب (Pb) | ND |
| کادمیم (Cd) | ND (0.02) |
| جیوه (Hg) | ND |
| کروم (Cr) | ND (0.01) |
| آنتیموان (Sb) | 0.15 |
توضیح: ND = Not Detected. با توجه به محدودیتهای روشهای تحلیلی موجود در آزمایشگاهها، مقدار حد تشخیص (LOD) برای سرب و جیوه برابر با 0.01 mg/kg در نظر گرفته میشود؛ بنابراین مقادیر گزارش شده بهصورت ND دارای LOD معادل 0.01 mg/kg هستند.
7.5 آزمونهای کیفیت پخت
7.5.1 مقاومت به سولفوریک اسید جوشان
این آزمون باید در زیر هود شیمیایی انجام شود. در حین این آزمون باید از وسایل حفاظت فردی مناسب (عینک، دستکش، ماسک) استفاده شود؛ در پیوست «ب» نکات ایمنی مربوط به آزمایش با سولفوریک اسید ارائه شده است.
وسایل: ظرف درپوشدار از جنس فولاد زنگنزن با گنجایش مناسب، انبر فولادی، شعله گاز.
مواد: محلول سولفوریک اسید با غلظت %4 وزنی.
روش اجرا: محلول سولفوریک اسید را در ظرف درپوشدار برای این آزمون تا مرحله جوش گرم کنید. نمونهها را در ظرف سولفوریک اسید در حال جوش و با فاصله مناسب نسبت به هم قرار دهید تا اسید با تمام سطوح آنها در تماس باشد. نمونهها را با دقت و احتیاط بهوسیله انبر فولادی از ظرف سولفوریک اسید خارج کنید (±1 دقیقه) بعد از طی مدت 9 دقیقه بشویید و با آب سرد شسته و اجازه دهید 19 تا 21 دقیقه کاملاً خشک شوند؛ سپس تمامی سطوح نمونهها (شامل سطوح رویی و پشتی) را از نظر وجود پوسته، حباب یا لکههای سفیدرنگ بررسی کنید.
نکته: ایجاد سفیدک در ظروف مالمین معمولاً ناشی از تشکیل رسوبات سفید مانند CaSO4 یا تجزیه رنگدانههای حساس به اسید است. این نقص نشاندهندهٔ انتخاب نادرست رنگدانه/پرکننده در فرمولبندی آمیزه قالبگیری یا نقص فرایند پخت ظرف است.
7.5.2 آزمون بررسی پخت
وسایل: ظرف درپوشدار از جنس فولاد زنگنزن، انبر فولادی، پارچه نرم، شعله گاز.
مواد: محلول متیلن بلو %1/11 وزنی یا محلول رودامینی B %1/11 وزنی، اتانول یا الکل صنعتی.
روش اجرا: این آزمون باید روی ظروفی که تحت هیچ آزمون شیمیایی قرار نگرفتهاند انجام شود. نمونه ظروف را به مدت 11 دقیقه در محلول آبی متیلن بلو %1/11 در حالت جوشان قرار دهید، سپس نمونهها را از این محلول خارج کرده، با آب بشویید و سپس با یک پارچه نرم آغشته به الکل پاک کنید. سپس تمامی سطح نمونهها (شامل سطوح رویی و پشتی) را از نظر وجود لکههای رنگی بررسی کنید.
در این آزمون از محلول آبی جوشان %1/11 رودامینی B میتوان بهعنوان محلول غوطهوری جایگزین متیلن بلو استفاده کرد، ولی اگر غلظت رودامین B زیاد باشد بر روی نمونههای خوب پخت شده نیز احتمال جذب رنگ وجود دارد که ظروف کاملاً توسط رودامین رنگی میشود؛ در این حالت و همچنین در مواقع اختلافنظر باید از محلول آبی متیلن بلو جوشان %1/11 استفاده شود.
نکته: گاهی در نواحی سنگزنی نمونههای بهخوبی پختشده، میزان محدودی لکه رنگی ظاهر میشود که قابل صرفنظر میباشد.
8 بستهبندی
ظروف مالمین میتوانند بهصورت تکی یا بهصورت مجموعه عرضه شوند. ظروف باید داخل کارتن یا هر نوع بستهبندی مقاوم قرار داده شوند بهگونهای که حین جابهجایی و حملونقل دچار آسیب نشوند.
تولیدکننده ظروف غذاخوری باید بروشور یا code_QR حاوی نکات ایمنی/ملاحظات در مورد استفاده ایمن ظروف غذاخوری به مصرفکننده ارائه دهد.
در پیوست «پ» حداقل ملاحظات لازم برای تولید و مصرف ظروف مالمین ارائه شده است؛ این ملاحظات باید در بروشور یا code_QR ارائه شود.
9 نشانهگذاری
9.1 کلیات
عناصر نشانهگذاری باید بهطور مستقیم روی ظرف و بستهبندی بهطور خوانا و بادوام به زبان فارسی یا در مورد اقلام صادراتی به زبان کشور خریدار و/یا زبان انگلیسی چاپ، برچسبگذاری یا درج برجسته شوند.
برای هر یک از جنبههای نشانهگذاری سطوح دوام باید با یکی از موارد زیر مطابق با جدول 5 مشخص شود:
الف) بادوام حین بهرهبرداری مانند درج برجسته؛
ب) بادوام و خوانا تا هنگام تحویل به مشتری مانند چاپ یا برچسبگذاری.
جدول 4: حداقل نشانهگذاری لازم
| عنصر نشانهگذاری | نشانه یا نماد | حداقل دوام خوانایی | نشانهگذاری پشت ظرف | نشانهگذاری روی بستهبندی |
|---|---|---|---|---|
| نام تولیدکننده و/یا نام تجاری | درج شود | الف | ب | درج شود |
| نام کشور تولیدکننده | – | الف | ب | – |
| مشخصه مواد اولیه | مالمین یا Melamine | الف | ب | – |
| نشانهای کاربری ایمن | درج عبارت و/یا نماد مطابق پیوست «ت» | الف یا ب | ب | – |
| محدوده دمایی غذای در تماس | C° -9 تا C° 111 | الف یا ب | ب | – |
توضیح: درصورتیکه ابعاد محصول بهگونهای باشد که امکان درج برجسته این عنصر نشانهگذاری ممکن نباشد، مانند ظروف با سطح پایه کوچک، استفاده از زیرساختهای الکترونیکی مانند code_QR بهصورت برچسب مجاز میباشد.
نکته: نشانهگذاری روی سطوحی از ظروف که در تماس با مواد غذایی قرار میگیرند مجاز نیست.
نکته: نشانهگذاری در سطح دوام «ب» روی ظروفی که بهصورت تکی ارائه میشوند با استفاده از برچسبگذاری code_QR انجام شود؛ همچنین حداقل ملاحظات لازم برای تولید و مصرف ظروف مالمین مطابق پیوست «پ» باید در بروشور/code_QR ارائه شود.
9.2 نشانهگذاری تکمیلی
درج هر عبارت اضافی روی محصول که نشاندهنده ویژگی یا مزیت خاصی برای ظروف باشد مستلزم اثبات آن توسط تولیدکننده میباشد. درج هر عبارتی که موجب گمراهی خریدار شود ممنوع است.
پیوست «الف» (آگاهکننده) – آزمونهای شناسایی رزین بهکار رفته در ظروف غذاخوری مالمین
الف.1 کلیات
در این پیوست دو نمونه از آزمونهای معمول برای ظروف مالمین غذاخوری معرفی شده است که در شناسایی یا تأیید ادعای رزین بهکار رفته در ظروف تحت عنوان مالمین بهکار میروند.
الف.2 آزمون مادونقرمز نمونه
این روش مطابق با روش معرفیشده در ASTM E168 بهوسیله مقایسه باندهای جذبی شاخص در طیفهای مادونقرمز نمونه با طیفهای مرجع انجام میشود. آمادهسازی نمونه شامل حذف لعاب سطحی قطعهای از نمونه بهگونهای است تا دسترسی به مقطع عرضی (رزین بهکار رفته) میسر شود. برای نمونههای پودری میتوان از قرص KBr استفاده کرد.
در جدول الف-1 محدودههای شاخص جذب در طیف مادونقرمز رزینهای اورهفرمالدئید و مالمینفرمالدئید فهرست شده است. باندهای جذبی شاخص گروه عاملی کربونیل برای مالمینفرمالدئید در محدوده cm⁻¹ (1454-1911) و برای اورهفرمالدئید در محدوده cm⁻¹ (491-911) ظاهر میشوند؛ همچنین باندهای شاخص حلقه تریآزین مختص مالمینفرمالدئید در محدوده cm⁻¹ (412-419) دیده میشود؛ این دو رزین و مخلوط آنها در ظرف قابلشناسایی هستند، ولی به دلیل اینکه سطح تمام ظروف دارای لعاب مالمینفرمالدئید است، باید دقت ویژهای در تهیه نمونه آزمون انجام شود.
وجود مواد افزودنی آلی و معدنی میتواند در تفسیر طیف اثرگذار باشد، لذا ضروری است نتایج این آزمون همراه با سایر شواهد در بیان نتایج استفاده شود.
الف.3 آزمون گرماسنجی روبشی تفاضلی (DSC)
منحنی DSC یک نمونه آمیزه قالبگیری مالمینفرمالدئید، یک نمونه رزین اورهفرمالدئید، یک نمونه ظرف حاوی هر دو رزین مالمین و اوره و یک نمونه ظرف حاوی رزین مالمینفرمالدئید در شکلها و جداول پیوست نشان داده شدهاند. شاخصهای شناسایی این دو رزین عبارتند از:
- مالمینفرمالدئید: دمای انتقال شیشهای در حدود C° 41 (نقطه میانی) با یک پیک آرامش آنتالپی گرماگیر بزرگ (دمای اوج C° 145) و تخریب حرارتی در حدود C° 511 تا C° 551.
- اورهفرمالدئید: دمای انتقال شیشهای در حدود C° 91، پیک پخت گرمازا با حداکثر دمای حدود C° 94 و مرحله تخریب در محدوده C° 251 تا C° 291.
جداول و شکلهای مربوط به طیفهای DSC و محدودههای شاخص در پیوست آورده شده است.
پیوست «ب» (الزامی) – نکات ایمنی مربوط به کاربرد سولفوریک اسید در آزمون
این پیوست برخی نکات ایمنی مربوط به کاربرد سولفوریک اسید در آزمون مقاومت به سولفوریک اسید را ارائه میدهد. این ملاحظات تمام نکات ایمنی را در برنمیگیرد؛ مسئولیت برقراری شرایط ایمنی مناسب و اجرای آن بر عهده کاربر این استاندارد است.
- محلول سولفوریک اسید خاصیت خورندگی دارد و باید مراقبت شود که این اسید روی پوست، لباسها و محیط آزمایشگاه پاشیده نشود.
- برای تهیه محلول اسید رقیق، اسید غلیظ را باید بهآرامی و بهتدریج و ضمن همزدن به آب بیفزایید. بههیچوجه آب را به اسید غلیظ نیفزایید چون واکنش شیمیایی شدید موجب پاشیدهشدن اسید به اطراف میشود.
- اولین نمونه باید با احتیاط فراوان در محلول اسید قرار داده شود تا از سرریز شدن محلول اسید جلوگیری شود. اگر تعداد زیادی نمونه همزمان در محلول قرار گیرد، محلول اسید تا حدی خنک میشود و جوشیدن آن متوقف میشود که موجب کاهش دقت آزمون میشود؛ بنابراین باید بهطور تجربی حداکثر تعداد نمونههایی که همزمان میتوانند آزمون شوند تعیین شود.
پیوست «پ» (الزامی) – ملاحظاتی برای تولید و مصرف ظروف مالمین
پ1 – توصیههای عمومی برای مصرفکنندگان ظروف مالمین
ظروف آمینوپالست غذاخوری دارای نشانهگذاری استاندارد در برابر مواد غذایی ایمن هستند؛ بنابراین ظروف فاقد این نشانهگذاری یا سینی چای درصورتیکه بهطور مشخص با عبارت «ناایمن برای کاربرد در تماس با غذا» نشانهگذاری شده باشند، ظروف غذاخوری محسوب نمیشوند و برای کاربرد در تماس با غذا ایمن نیستند.
کاربران باید ظروف مالمین را از تولیدکنندگان و تأمینکنندگان قابلاعتماد تهیه کنند و از ظروف مالمین استاندارد برای سرو غذا به مشتریان استفاده کنند.
ظروف غذاخوری مالمین باید دارای سطحی صاف، یکنواخت و براق بوده و لعاب مخصوص مالمین تمام سطح ظرف را پوشانده باشد.
استفادهٔ طولانیمدت از ظروف مالمین، شستشوهای مکرر با شویندهها و/یا قرار گرفتن در معرض حرارت ماشین ظرفشویی ممکن است موجب افت کیفیت، تغییر رنگ، کاهش براقیّت، لبپر شدن یا ایجاد ترک در آنها شود. چنین آسیبهایی علاوه بر افزایش احتمال آلودگی، میتوانند موجب انتقال مواد شیمیایی مضر به غذا شوند؛ در اینصورت لازم است از کاربرد آنها خودداری و ظرفها دور انداخته شوند.
غذاهای اسیدی، چرب یا شور میتوانند بهمرور زمان باعث ایجاد نقص/آسیب لعاب ظروف مالمین شده و باعث انتقال مواد شیمیایی مضر به غذا شوند.
از بهکارگیری ظروف مالمین برای نگهداری غذاهای پخته/سرخشده داغ، نگهداری روغن داغ یا غذاهای بسیار اسیدی خودداری کنید.
ظروف مالمین به هیچ عنوان نباید در روغن داغ، مجاورت شعله گاز و دستگاههایی مانند مایکروویو، آون قرار داده شود.
شستشوی ظروف مالمین نباید توسط سیم ظرفشویی یا ابزار تمیزکننده ساینده انجام شود، زیرا موجب آسیب لعاب ظروف میشود و سطح ظرف را مستعد رهاسازی ترکیبات مضر به مواد غذایی میکند.
ظروف مالمین برای کارهایی نظیر خرد کردن سبزی، گوشت و حتی بریدن میوه استفاده نشوند، زیرا در این حالت ممکن است چاقوی تیز به لعاب سطح خارجی ظروف آسیب رساند و سطح ظرف را مستعد رهاسازی مواد مضر به مواد غذایی کند.
پ2 – توصیه به تولیدکنندگان و تأمینکنندگان ظروف مالمین
تولیدکنندگان باید شیوههای خوب تولید (Good manufacturing practice) و اصول بهداشتی را بهکار گیرند و فقط از رزین مالمینفرمالدئید استاندارد در تولید ظروف استفاده کنند. هیچگونه افزودنی دیگری در حین تولید ظروف نباید اضافه شود.
تولیدکنندگان باید بستهبندی و نشانهگذاری ظروف را مطابق با این استاندارد رعایت کنند.
تأمینکنندگان باید ظروف مالمین استاندارد را از تولیدکنندگان قابلاعتماد تهیه کنند.
پیوست «ت» (الزامی) – نمادهای کاربردی برای نشانهگذاری
ت1 – نماد بینالمللی برای مواد «ایمن برای مواد غذایی» به شکل یک جام و یک چنگال است که نشان میدهد مواد استفادهشده در محصول برای تماس با مواد غذایی ایمن در نظر گرفته میشوند.
ت2 – نماد عدم کاربرد در مایکروویو: مثالهایی معمولی برای نماد «ناایمن در مایکروویو» نشان داده شدهاند.
پیوست «ث» (آگاهکننده) – مقادیر و روش آزمون توصیهشده برای ضخامت ظروف مالمین
ث.1 کلیات
ضخامت ظروف با عمق مساوی و کمتر از 4 mm براساس قطر و ضخامت ظروف با عمق بیشتر از 4 mm براساس ظرفیت بررسی میشوند.
نکته: عمق ظرف فاصله بین کف ظرف تا لبه لبریز در نظر گرفته میشود.
ث.2 وسایل
- میکرومتر با دقت mm 0.01
- خطکش فولادی با دقت mm 1
- استوانه مدرج
ث.3 روش اجرای آزمون
ث.3.1 اندازهگیری ضخامت ظروف با عمق مساوی و کمتر از 4 mm:
ابتدا قطر ظرف را در محل لبه لبریز با دقت mm 1 اندازهگیری کنید. سپس ضخامت ظرف را توسط میکرومتر در حداقل 9 نقطه (در محدوده حداقل 50% از سطح کلی ظرف) اندازهگیری و مقدار میانگین را ثبت کنید. ضخامت ظروف را متناظر با قطر آنها مطابق جدول ث.1 بررسی کنید.
ث.3.2 اندازهگیری ضخامت ظروف با عمق بیشتر از 4 mm:
ابتدا ظرفیت سطح مورد آزمون ظرف را با اندازهگیری حجم معادل آب پرشده تا لبه لبریز ظرف با استفاده از یک استوانه مدرج اندازهگیری کنید. سپس ضخامت ظرف را توسط میکرومتر در حداقل 9 نقطه اندازهگیری و میانگین را ثبت کنید. ضخامت ظروف را متناظر با ظرفیت آنها مطابق جدول ث.1 بررسی کنید.
جدول ث.1 – حداقل میزان ضخامت ظروف مالمین
| نوع | ابعاد / ظرفیت | حداقل ضخامت (mm) |
|---|---|---|
| ظروف با عمق مساوی و کمتر از 4 mm (شامل بشقاب، کاسه، دیس و مانند آن) | قطر ≤ 41 mm | 1.4 |
| … | 41-111 | 1.2 |
| … | 111-211 | 1.25 |
| ظروف با عمق بیشتر از 4 mm | ظرفیت < 111 ml | 1.2 |
| … | 111-911 ml | 1.2 |
نکته: برای ظروف غیر دایرهای میانگین حداقل و حداکثر قطر در نظر گرفته میشود.
پیوست «ج» (آگاهکننده) – محاسبه سطح مرجع ظروف در آزمون مهاجرت
ج1 – ظروف دارای شکلهای هندسی و نیمههندسی:
برای محاسبه مساحت سطح مرجع میتوان از شکلهای ساده هندسی استفاده کرد که تقریب مناسبی از شکل واقعی ظرف ارائه میدهند. فرمولها و شکلهای مربوطه برای انواع رایج ظرفها در پیوست آورده شده است. مثال: استوانه، نیمکره، مستطیل منحنی و … (فرمولهای S = (a × b) + 2[(a × h) + (b × h)] و S = (πr²) + (2πrh) و غیره).
ج2 – ظروف دارای شکلهای نامنظم یا غیرهندسی:
برای ظروف با شکلهای نامنظم یا اقلامی مانند قاشق و چنگال از روش الگوی شطرنجی با مربعهای 1 cm × 1 cm استفاده کنید؛ مربعهای کامل و نیمهشکلها را شمارش کنید تا مساحت بر حسب cm² بهدست آید.
بدون دیدگاه